Metodologiya
Field Shift UZ dehqon, chorvador, yer tanlovchi va mutaxassis uchun NASA va hamkor agentliklar ma'lumotlarini oladi. Dala uchun tarix, iqlim xavfi, sho'rlanish va suv talabini hisoblaydi va kamida 3 ta rotatsiya strategiyasini hozirgi rotatsiya bilan solishtiradi. Yaylov uchun holatni 20 yillik me'yor bilan, sig'imni, issiqlik stressini va eng yaqin suvni ko'rsatadi. Yer tanlashda 2–4 joyni maqsad bo'yicha solishtiradi. Tavsiyalarni qoidalar va ballash tizimi beradi, LLM esa faqat tushuntirish yozadi. Har bir raqamning manbasi ko'rsatiladi.
Ma'lumotlar manbalari
| Dataset | Nima uchun | O'lcham | Davr |
|---|---|---|---|
| NASA POWER (MERRA-2/GEOS, AG) | 20 yillik kunlik iqlim: ET0, GDD, sovuq, jazirama, yog'in, SPI | 0.5° × 0.625° | 2005–2025 |
| Sentinel-2 L2A (ESA) | Oylik NDVI (dala tarixi) va SI (sho'rlanish), SCL bulut maskasi | 10–20 m | 2017–2026 |
| SMAP L4 (NASA) | Xarita qatlami: ildiz zonasi namligi | 9 km | 2015– |
| MODIS NDVI 8-day (NASA) | Xarita qatlami: hudud ko'kligi | 250 m | 2000– |
| GPM IMERG (NASA) | Xarita qatlami: yog'in | 0.1° | 2000– |
| SRTM GL1 (NASA/USGS) | Balandlik va qiyalik | 30 m | 2000 |
| SoilGrids 2.0 (ISRIC) | Gil, qum, organik uglerod, pH | 250 m | — |
| ERA5 (ECMWF, Open-Meteo) | ET0 ansambli va SEAS5 uchun referens iqlim | 0.25° | 2005–2025 |
| ECMWF SEAS5 (Open-Meteo) | 6 oylik mavsumiy prognoz, 51 senariy | ≈ 36 km | — |
| MODIS MOD13Q1 NDVI 16-day (NASA) | Yaylov holati: joriy yil va 20 yillik me'yor | 250 m | 2005–2026 |
| MODIS MOD17A3HGF NPP (NASA) | Yaylov sig'imi: yillik biomassa (Terra + Aqua o'rtachasi) | 500 m | 2001–2025 |
| MODIS MOD16A3GF ET (NASA) | Haqiqiy suv iste'molini mustaqil tekshirish (A1) | 500 m | 2015–2025 |
| MODIS MOD10A2 snow cover (NASA) | Tog'lardagi qor: suv ta'minoti signali (N1) | 500 m | 2001–2026 |
| ERA5-Land soil temperature (ECMWF) | Tuproq harorati bo'yicha ekish va muzlash (N2, N8) | 0.1° | 2005–2025 |
| GloFAS v4 (Copernicus) | Yozgi daryo oqimi (N1) | 0.05° | 2001–2026 |
| FAO GAEZ v4 | Hududga moslik va potensial hosil (N9) | 5′ ≈ 9 km | 1981–2010 |
| JRC Global Surface Water (EC JRC / Google) | Eng yaqin doimiy va mavsumiy suv manbai (12 km radius) | 30 m | 1984–2020 |
Usullar
FAO-56 Penman–Monteith (Eq. 6), Rn from POWER ALLSKY_SFC_SW_DWN; ensemble mean with ERA5 FAO-56 ET0Σ max(0, (Tmax + Tmin)/2 − Tbase)Last spring / first autumn Tmin < 0 °C per year; median, extremes, P90Days with Tmax ≥ 40 °C per year, Theil–Sen trend3-month rainfall, gamma fit per calendar month (Thom 1958), inverse normal(B08 − B04)/(B08 + B04), SCL ∈ {4, 5}, 2 least-cloudy scenes per month, medianSI = √(B02·B04) on bare months (NDVI < 0.2); 3 levels (provisional thresholds 0.22 / 0.27); lab ECe overridesETc = Kc(t)·ET0 (FAO-56 Kc curves) · Peff USDA-SCS · 80 mm initial soil water · LR = ECw/(5·ECe_t − ECw) (FAO-29) · gross = net / ηR1 season/GDD · R2 salinity · R3 water limit · R4 rotation break · R5 legume bonus · R6 sowing window · R7 bare period · R8 nearest optionΣ wᵢ·metricᵢ / Σ wᵢ; priority 1 = 3, 2 = 2, 3 = 1.5, others 0.5, climate risk 1; unknown (null) metrics are skipped and weights renormalisedRe-score under normal / dry year (−30 % rain) / hot year (+1.5 °C): 0.5·min + 0.5·(100 − 2·σ)MODIS NDVI peak this year vs 2005–2025 median for the same months → anomaly %, percentile; NDVI stats on ≥ 1 km² around the placeNPP (median, last 5 yr) × 2.2 (C→DM) × 0.45 (above-ground) × 0.3–0.5 (use) ÷ (11.5 kg DM × grazing days) → AU/ha; 1 cow = 1, 1 sheep/goat = 0.2, 1 horse = 1.25NRC 1971: THI = (1.8T + 32) − (0.55 − 0.0055·RH)(1.8T − 26); stress day = daily-mean THI ≥ 72, severe = daily-max THI ≥ 79Land selection: weighted mean of salinity .25, water .20, season .20, history .15, slope .10, heat .10 (pasture goal: NDVI, anomaly, THI, water, slope)Kcb = 1.3·NDVI − 0.1 (Sentinel-2 monthly), Kc = Kcb + 0.1·(1 − fc), ETc_act = Kc·ET0 (POWER + ERA5); range a = 1.2–1.4 and both ET0 sources; check: MODIS MOD16A3GFHoffman / FAO-29: Dlw = k·Ds·ECi/ECf, k = 0.1 intermittent (0.3 continuous), Ds = 0.6 m, ECf = threshold of the next crop; satellite ECi ±25 %; stages in the dekads with the lowest frozen-soil probabilityERA5-Land 0–7 cm soil temperature 2005–2025: first day the 5-day mean ≥ crop minimum (cotton 12 °C …), median; window = max(that, P90 last frost + 3 d)Share of days with 0–7 cm soil temperature < 0 °C per dekad, Nov–Mar, 20 yearsMODIS MOD10A2 snow fraction over the mountain headwaters (Nov–Mar mean, Mar–Apr spring index) vs 2001–2026 median; GloFAS Jun–Aug flow; Pearson r spring snow vs summer flowFAO GAEZ v4 theme 4 (1981–2010, high input) suitability index and attainable yield at the field cell (5′ ≈ 9 km); 20 % of the land-selection scoreYield (farmer) × Maas–Hoffman salt factor × (1 − Ky·(1 − limit/need)) × price − cost; dry year = −30 % rain scenario; grain yields capped at the GAEZ potentialData cut at 1 Oct (no leakage) → plans → re-scored with the real next-year weather (water need, limit rule) → Spearman ρ of predicted vs realized ranksMissing or masked data is shown as ❓ with its reason, never as 0 (ADR-10)AI modellar
Orqaga qarab sinov (A6)
Tekshiruvlar
🏔️ Qor va daryo oqimi (N1)
- Sirdaryor = 0.32 (2001–2026)
- Amudaryor = 0.27 (2001–2026)
- Zarafshonr = -0.06 (2001–2026)
MODIS MOD10A2 bo'yicha bahorgi (mart–aprel) qor qoplami tog'li havzada va GloFAS yozgi (iyun–avgust) oqimi. Bog'liqlik kuchsiz: To'xtag'ul, Norak kabi suv omborlari va suv olish oqimni tartibga soladi. Shuning uchun signal tavsiyaga avtomatik ta'sir qilmaydi, faqat ko'rsatiladi.
🇺🇸 AQSh ma'lumotlarida tekshiruv (N4)
Reja: Kaliforniya va Arizonadagi paxta, bug'doy va beda dalalarida bizning Sentinel-2 → Kcb → ET usulini OpenET ansambli bilan solishtirish (RMSE, bias, R²). Holat: hali qilinmagan. OpenET va CropScape Google Earth Engine orqali olinadi, GEE ulanmagan. Natija bo'lmaguncha raqam ko'rsatilmaydi.
Hozircha mavjud mustaqil tekshiruv: MODIS MOD16 yillik ET bilan solishtirish (Suv tabida). ECOSTRESS (N5) uchun NASA Earthdata login kerak, WaPOR uchun GEE: ikkalasi ham ulanmagan.
NASA ma'lumotlari qayerda ishlatiladi
| NASA POWER | Iqlim, ET0, GDD, sovuq, jazirama, SPI, THI, backtest |
| MODIS MOD13Q1 NDVI | Yaylov holati (20 yillik me'yor) |
| MODIS MOD17A3HGF NPP | Yaylov sig'imi |
| MODIS MOD16A3GF ET | Haqiqiy suv iste'molini tekshirish (A1) |
| MODIS MOD10A2 snow | Suv ta'minoti signali (N1) |
| SRTM | Balandlik, qiyalik, yer tanlash |
| SMAP L4 · GPM IMERG · MODIS (GIBS) | Xarita qatlamlari, Worldview (N12) |
| Sentinel-2 (ESA) | Dala tarixi, sho'rlanish, haqiqiy ET (Kcb) |
| ERA5 / ERA5-Land (ECMWF) | ET0 ansambli, tuproq harorati: ekish va muzlash (N2, N8) |
| GloFAS (Copernicus) | Yozgi daryo oqimi (N1) |
| FAO GAEZ v4 | Hududga moslik, potensial hosil (N9) |
| JRC Global Surface Water | Eng yaqin suv manbai |
AI tushuntirishlar
Tavsiyani LLM emas, qoidalar (R1–R8) va ballash beradi. Hozir barcha tushuntirishlar hisoblangan raqamlardan avtomatik shablon bilan yoziladi. Keyingi bosqichda LLM (Claude) ulanadi: u faqat shu JSON'ni oddiy tilga o'giradi, matndagi har bir raqam esa kirish ma'lumotlari bilan avtomatik solishtiriladi. Mos kelmasa, shablon matn ko'rsatiladi.
Cheklovlar
- Sho'rlanish darajasi sun'iy yo'ldosh asosidagi taxmin. Chegaralar hali pilot dalalarda kalibrlanmagan (T7).
- Dala tarixi hozircha NDVI qoidalari bilan aniqlanadi (B0). Presto modeli Remelgado 2020 namunalarida o'qitilishi kerak.
- Paxta, makkajo'xori va sholi faqat NDVI bo'yicha bir-biridan yaxshi ajralmaydi.
- NASA POWER katakchasi ~50 km: tog' oldi dalalarida harorat farq qilishi mumkin.
- SEAS5 prognozi hindcast bilan tekshirilmagan, shuning uchun ishonch past deb ko'rsatiladi.
- Ekin narxlari ekspert bahosi. Bozor ma'lumotlari hali ulanmagan.
- Yaylov sig'imi o'rtacha koeffitsientlarga tayanadi. Yaylov turi va o't tarkibi hisobga olinmagan, shuning uchun oraliq (min–max) ko'rsatiladi.
- GPS bo'yinbog' ma'lumotini ulash (M4) hozircha qilinmagan.
- Rasmiy sug'orish me'yorlari (A2), tuman hosildorligi va narxlar (B2) hali yig'ilmagan: ❓ ko'rsatiladi yoki foydalanuvchi o'zi kiritadi.
- WaPOR va OpenET (N4) Google Earth Engine, ECOSTRESS (N5) esa Earthdata login talab qiladi: ulanmagan.
- Haqiqiy ET (A1) uchun Kcb = a·NDVI + b koeffitsientlari adabiyotdan, mahalliy kalibrlanmagan (T12).
- Kirill yozuvi avtomatik transliteratsiya: ba'zi so'zlar qo'lda tekshirilishi kerak.
- JRC suv qatlami 2020 yilgacha. Yangi kanal yoki quduqlar ko'rinmasligi mumkin.
- Kc va ECe qiymatlari FAO-56 va FAO-29 asl jadvallari bilan qayta solishtirilishi kerak (T6).
Lug'at
- NDVI
- O'simlik qanchalik yashil va sog'lom ekanini ko'rsatadigan son (0–1). 0.6 dan yuqori bo'lsa, ekin yaxshi o'syapti.
- Normalized Difference Vegetation Index = (NIR − Qizil) / (NIR + Qizil). Sentinel-2 B8 va B4 kanallaridan, bulut va soya SCL maskasi bilan olib tashlanib hisoblanadi.
- ET0
- Ochiq havoda yer qancha suv bug'latishi (mm/kun). Ekinning suv talabi shunga asoslanadi.
- FAO-56 Penman–Monteith formulasi: harorat, namlik, shamol va quyosh radiatsiyasidan (NASA POWER) hisoblanadi.
- ETc
- Aynan shu ekin qancha suv bug'latadi: ET0 × ekin koeffitsienti (Kc).
- Kc o'sish bosqichiga qarab o'zgaradi (FAO-56 Jadval 12).
- GDD
- Ekin o'sishi uchun yig'ilgan "issiqlik". Har bir ekinga ma'lum miqdori kerak.
- GDD = max(0, (Tmax + Tmin)/2 − Tbase), kunlar bo'yicha yig'indi.
- ECe
- Tuproq sho'rligi (dS/m). Qancha katta bo'lsa, shuncha sho'r.
- To'yingan tuproq ekstraktining elektr o'tkazuvchanligi. Ekin hosili chegara qiymatdan keyin har dS/m uchun foizga kamayadi (Maas–Hoffman).
- SI
- Sun'iy yo'ldosh suratidan hisoblanadigan sho'rlanish ko'rsatkichi.
- SI = √(Ko'k × Qizil) (Khan va boshq. 2005), faqat yalang'och tuproq oylarida (NDVI < 0.2). Taxminiy: mahalliy tahlil bilan kalibrlash kerak.
- SPI
- Qurg'oqchilik indeksi: 0 dan past bo'lsa quruq, −1.5 dan past bo'lsa kuchli qurg'oqchilik.
- Standartlashtirilgan yog'in indeksi: 3 oylik yog'in gamma taqsimotiga moslab normal shkalaga o'tkaziladi.
- Takroriy ekin
- Asosiy ekindan keyin shu yilning o'zida ekiladigan ikkinchi ekin.
- Masalan, iyunda bug'doy o'rilgach mosh yoki oq jo'xori ekiladi.
- SEAS5
- ECMWF'ning 51 ta senariyli mavsumiy prognozi.
- Har bir senariyning anomaliyasi ERA5 normasiga nisbatan olinadi va NASA POWER normasiga qo'shiladi (delta usuli).
- Sovuq
- Minimal harorat 0°C dan pastga tushgan kun.
- 20 yillik NASA POWER Tmin qatoridan har yil uchun oxirgi bahorgi va birinchi kuzgi sovuq sanasi olinadi.